Սումգայիթի ջարդերն ավելի մեղմ էին․ քաղաքագետ

Վերջապես սրա մասին մեկը պետք է բարձրաձայնի, թե՞ ոչ: Որքանով, որ ԶԼՄ-ներից և տեսանկարահանումներից տեղեկացված եմ Սումգաիթյան վայրագությունների մասին, այնտեղ ոստիկանությունը և խուժանը միավորված, որոշակի խմբերով փայտերով, մահակներով և մետաղյա ձողերով մտնում էին հայերի տները, նրանց հանում էին այնտեղից և ծեծելով առաջարկում, որպեսզի հեռանան` լքեն իրենց երկիրը: Այդ ժամանակ, շատ ադրբեջանցիներ իրենց հարևան հայերին պատսպարում էին իրենց տներում, որպեսզի նրանց պաշտպանեն ադրբեջանցի խուժանից, քանզի տարիներ շարունակ հարևանություն էին արել, իրար հետ հաց էին կիսել, մասնակցել էին միմյանց լավ ու վատին: Սակայն այն, ինչ տեղի ունեցավ Սարի թաղում, վեր է մարդկային երևակայությունից, քանզի այդ ենիչերի ոստիկանները խմբերով խուժում էին սարիթաղցիների տները և ամենասարսափելի վայրագություններով պատսպարվածներին հանում այդ տներից և ծեծ ու ջարդով բերման ենթարկում: Այն, ինչ այդ օրը` հուլիսի 29-ին, տեղի ունեցավ Սարի թաղում և Խորենացի փողոցում, իսկական պատերազմ էր, մի բացառությամբ, որ երևի վերևից հրահանգված էր, որ բոլոր միջոցներով՝ չափազանց դաժանությամբ ծեծեք, ջարդեք, փշրեք բոլորին, միայն, թե զենքերից կրակոցների դեպքում, աշխատեք, որ դրանք այնքան էլ ուղիղ նշանառված չլինեն մարդկանց վրա: Այդպիսի ծեծի, ջարդի, նվաստացման, ոչնչացման մոլուցք, որ տիրում էր ոստիկանների ներսում՝ Սարի թաղում և Խորենացի փողոցում, ոչ մի լիամետրաժ և բնականին շատ մոտ նկարահանված մարտաֆիլմում հնարավոր չէ գտնել, քանզի ֆիլմերում դերասանները խաղում են և կրակոցների ու սպանությունների տեսարանները սարքված են արհեստականորեն՝ տարաբնույթ հնարքներով: Հավանաբար, Հայոց Մեծ Եղեռնի ժամանակ թուրքերն այդքան մոլուցքով չեն սպանել հայերին, որքան մոլուցք էր կուտակված յուրաքանչյուր ոստիկանի ներսում: Նրանք այնքան ջանասիրաբար էին իրականացնում այդ ծեծուջարդը, կարծես վերևից հրահանգված էր, որ դրանից էր կախված նրանց գեներալի կոչում ստանալու կամ նրանց ամսական աշխատավարձերը մի քանի միլիոն դրամի հասնելու հնարավորությունը: Կարծես նրանք քննություն էին հանձնում, և դրանից էր կախված նրանց հետագա՝ ամբողջ կյանքը, ընդորում, դա իրենց միակ հնարավորությունն էր: Հետաքրքիր է, թե որտեղից է նրանց մեջ կուտակվել այդքան հսկայածավալ՝ ծեծուջարդի, նվաստացման, ոչնչացման մաղձը ժողովրդի նկատմամբ: Կարծում եմ` դա նրանից է, որ արդեն տասնյակ տարիներ նրանք շարունակաբար՝ պատեհ, անպատեհ ծեծում, ջարդում են ժողովրդին /անկախ սեռից, տարիքից, առողջական վիճակից/, իսկ ժողովուրդը հանդուրժում է այդ ամենը, ասելով` դե, մեր ոստիկաններն են, նրանք էլ են մերը, իրենք ի՞նչ մեղք ունեն, վերևից հրամայում են, դե նրանք էլ ծեծում են: Բա, ի՞նչ անեն, հազիվ աշխատանք են գտել: Ի՞նչ անեն, ախր, որ չծեծեն, իրենց աշխատանքից կազատեն, բա մեղք չե՞ն: Այս ի՞նչ ստրկական մտածողություն է, որ մտել է մեր ժողովրդի մի մասի մտածողության մեջ: Դե, որպեսզի նրանց կոչումները և աշխատավարձերը բարձրացնեն, եկեք ազգովի պառկենք գետնին, թող տանկերով գան ու մեր վրայով տրորեն ու անցնեն…: Քանի որ շատ է շոշափվում այդ թեման՝ նրանց աշխատանք կորցնելու-չկորցնելու հարցը, ասեմ, որ նրանք՝ միջինով վերցրած մի 100-150 հազար դրամ փող են ստանում և այդքան կամ դրանից շատ կստանան, եթե այդքան ժամ՝ այստեղից մի բան վերցնեն և տանեն մեկ այլ տեղ հանձնեն /սա ամենապարզունակի մասին եմ ասում/: Պետք չէ այդ 100 հազարի հարցը դարձնել կյանքի ու մահու հարց, դա ընդամենը պարզունակ արդարացում է: Չէ՞ որ Հայաստանը կարող էր ունենալ ընդամենը 4 000 ոստիկան /իրականում, այդ քանակը Հայաստանի համար լիուլի բավարար է/, այդ դեպքում ի՞նչ պետք է անեին այդ նույն ոստիկանները: Առանց ծեծ ու ջարդի ո±նց պետք է ապրեին: Իսկ ոչինչ, որ ժողովուրդն այսօր ատում և անիծում է նրանց: Երևի, նրանց վայրագությունները տեսնելով, նրանց մի մասի ընտանիքներն էլ են հոգու խորքում ատում նրանց, քանզի այդ դրվագներում են միայն շատ որդիներ, դուստրեր, կանայք, մայրեր ու հայրեր տեսնում իրենց հոր, ամուսնու, որդու իրական կերպը՝ վայրագությունները: Չէ՞ որ առօրյա կյանքում նման առիթներ չեն լինում, որպեսզի նրանք իրենց իրական դեմքը ցույց տան… Ամոթ է, որ այդ մարդիկ հայ են կոչվում… Սա այն դեպքն է, երբ արդարացված է ազգություն փոխելը…

Անանիա ՄԱՂԱՔՅԱՆ, Քաղաքագետ, «Ժողովրդավարություն և ընտրական գործընթացներ» միջազգային կենտրոն ՀԿ նախագահ