Սովետը քանդվեց դեկտեմբերին, իսկ մենք հասցրինք 1991 թ. սեպտեմբերին անկախանալ

Քաղաքական դատողություններ չստացվի ասելիքս, բայց իմ միջավայրում մեծերը հիմնականում չէին սիրում Գորբաչովին։ Տարբեր անեծքներ էի լսում` ուղղված վերջինիս ու տիկնոջը, եւ մանկական սովորական մի մեխանիզմ էր արթնանում մեջս` դիմադրության մեխանիզմը։ Եթե մեծերն ասում էին, որ վատն է, ուրեմն` ինձ համար լավն էր դառնում այդ մարդը։ Ու ամուսիններն ինձ կլանում էին, երբ հեռուստացույցով աչքովս էին ընկնում։ Ռուսական մանկապարտեզ էի գնացել ու դպրոցում ռուսաց լեզվի մեր ուսուցիչն էլ ռուս էր` ոչ մի բառ հայերեն չգիտեր, ստիպված բոլորս լավ ռուսերեն էինք սովորել։ Ես համարյա թե ըմբռնում էի պաշտոնական Մոսկվայի լրատվության ասելիքը` մակերեսի իմաստով իհարկե։ Գորբաչովի ամեն հայտարարությունն ու այցը որեւէ երկիր կամ հիմնարկ դիտում էի մեծ հետաքրքրությամբ, Ռաիսային էլ հետեւում էի «աղջկական աչքով»։ Նրա կոստյումչիկները, ձեռնոցներն ու գլխարկներն ինձ վրա այն ժամանակ կախարդական տպավորություն էին թողնում։ «Գորբաչովը քանդելու ա Սովետը», ասում էին մեծերը։ Ես չգիտեի, թե ի՞նչ է Սովետը, բայց մեծերի` տատիկ-պապիկների տագնապը ինձ ուրախացնում-հրճվանք էր պատճառում, ուրեմն` լավ բան է լինելու, ուրեմն լավ բան է անելու, ուրեմն` ես ճիշտ եմ, Գորբաչովը լավ մարդ է։

Ես չգիտեի` ինչ է կատարվում անկախության հռչակմանը նախորդած ժամանակաշրջանում ասենք Թատերական հրապարակում, ի՞նչ շարժումներ կան, ովքե՞ր կամ ինչո՞ւ են հրապարակում միացում ու ազատություն վանկարկում։ Ընտանիքս չէր մասնակցում քաղաքական անցուդարձին, իսկ իմ ինֆորմացիայի միակ աղբյուրը հեռուստացույցն էր` ռուսական վեստիները։ Մեկ էլ մեծերի` «Սովետը քանդվում ա ու դրա միակ մեղավորը էդ լաքոտ քաչալն ա» արտահայտության տարբեր մշակումները։ Սովետը քանդվեց դեկտեմբերին, իսկ մենք հասցրինք 1991 թ. սեպտեմբերին անկախանալ։

Վերադառնամ շարադրանքիս սկզբին։ Դեռ նոր էինք տեղափոխվել 3-րդ դասարան։ Հանրապետությունը մխրճված էր Այո-ի եւ Ոչ-ի քարոզարշավի մեջ։ Ես էլի անտեղյակ էի քաղաքական անցուդարձին, ինֆորմացիոն հարթակներն էլ գոյություն չունեին, եւ ես էլի դիմադրության մեթոդով էի առաջ գնում, երբ ասում էին ոչ, ասում էի այո, երբ` այո, թե ես ոչ եմ ուզում։ Մեր դասասենյակում երկու գրատախտակ կար` մեկը մաթեմատիկական վանդակներով, մյուսը գծավոր` լեզուների համար։ Կավիճով ընդմիջմանը մի գրատախտակին գրեցի այո, մյուսին` ոչ, հետո` մեծ խաչ դրեցի ոչ-ի վրա։ Զանգը հնչեց, ու դասղեկը ներս մտավ` չհասցրի մաքրել գրատախտակը։ Ես դասարանի ավագն էի ու գերազանցիկ էի, իսկ այն ժամանակվա ուսուցիչները կարծրատիպ ունեին` եթե լավ ես սովորում, ուրեմն չես կարող «չարաճճի» լինել կամ ստանդարտից տարբերվող վարք ցուցաբերել։ Ուսուցչուհին մեր` ընկեր Աբգարյանը, խիստ տոնով ասաց. «Ո՞վ է այն տարօրինակը, որ գրատախտակին նման բան է գրել»։ Դասարանը քար կտրեց։ Ես անակնկալի եկա տեղի ունեցածից. այդպիսի խիստ տոնայնություն չէի էլ պատկերացնում։ Ու մինչ մտքումս կորոշեի` ինչպե՞ս արդարանալ ու ի՞նչ ասել, մեր դասարանի` մի քիչ վատ սովորող աշակերտներից մեկը` Արտյոմը, հայտարարեց, թե ինքն է արել։ Բոլորը գիտեին, որ նա ինձ է սիրահարված, ու նրա այդ քայլի մոտիվացիան պարզ դարձավ դասարանցիներիս։ Ես ամաչեցի, իսկ ընկեր Աբգարյանի մտքի ծայրով անգամ չէր անցնում` նայել իմ կողմը։ Մինչ ես ողջ դասարանի հետ կանգնած կարմրում էի, Արտյոմը մատյանում ստացավ հերթական երկուն։ Ես ոչինչ չարեցի` կանխելու անարդարությունը, բայց շատ էի բարկացել տղայի հանդգնության համար ու որոշեցի լռել (Արտյոմը բանակում ինչ-որ խնդիրներ ունեցավ, որից հետո առողջական հարցերի առաջ կանգնեց։ Նրա տեղը հիմա ոչ ոք չգիտի, ընտանիքը վաճառել է բնակարանն ու տեղափոխվել է այլ տեղ ապրելու։ Վերջին տարիների` նրան գտնելու իմ բոլոր ջանքերը անհաջողությամբ ավարտվեցին։ Արտյոմը Թերլեմեզյանն էր ավարտել ու շատ լավ էր նկարում։ Անգամ միջազգային կոնկուրսներում էր հաղթել)։

Այո-ն հաղթեց, ու Արտյոմը ամեն տեղ գլուխ էր գովում` տեսա՞ք, որ ես ճիշտ էի գրել գրատախտակին։ Հերիք չէր անարդարությունը, հիմա էլ ինձանից հաղթանակս էին գողանում։ 10 տարի շարունակ էդպես էլ չներեցի Արտյոմին, ընկեր Աբգարյանի տարօրինակ բառն էլ մի տեսակ նախանշեց մեր սերնդի անցնելիք տարօրինակ ճանապարհը։

Սեպտեմբերի 21-ին ես Ազատության հրապարակում էի։ Սեւ ու սպիտակ համազգեստով. Չուխաջյանի անվան երաժշտական դպրոցի երգչախումբը մասնակցում էր պաշտոնական միջոցառմանը, ու ես էլ այդ երեխաների շարքում էի` առաջին ալտ էի երգում։ Հայաստանի մասին ինչ-որ երգ էր, որի տեքստն ու երաժշտությունը շատ արագ մեզ սովորեցրին, չհասցրինք շատ փորձել ու վարժվել, բայց մեզ տարան հրապարակ։ Առաջին անգամ «հարթակից» տեսա անկախություն նվաճած ժողովրդի ուրախությունը։ «Ուրեմն` բոլորն էլ «Ոչ»-ի վրա գիծ են քաշել։ Ուրեմն` մենք շատ ենք, եթե շատ ենք, ուժեղ էլ կլինենք», մտածեցի ես։ Հետո մտքումս գցում-բռնում էի` ինչպե՞ս եմ մի քանի օր հետո` հոկտեմբերի 1-ին, այս բոլորին հրավիրելու իմ ծննդյան արարողությանը։ Չէ, մտածում էի, բոլորը չեն տեղավորվի մեր տանը ու մտքով ընտրում էի այն դեմքերին, որոնց ֆիքսում էի մանկական անհասկանալի զգացողությամբ։

Այլեւս երբեք չեմ ունեցել այդ օրվա նման զգացողություն` երգելիս, հարթակից ժողովրդին նայելիս, ծափահարելիս, շարքով քայլելիս…։ Ես չէի վախենում ֆալշ նոտան բարձր գոռալուց, չէի վախենում, որ կհոգնեմ ուղիղ ու ձիգ կանգնելուց, դրանից էլ ոտքերս ծռմռելուց, շորերս բեմի վրա ճմռթելուց եւ այլն, եւ այլն։ Վախկոտ չէի, բայց այդ օրը ոչինչ չէի նկատում բացի ինձանից։ Ինչ լավ բան է, փաստորեն, անկախությունը. ահա այս միտքն էր ինձ հետապնդում ողջ օրվա ընթացքում։ Ես էլ դարձել էի շատ կարեւոր մի բան արած մարդկանցից մեկը։ Ինչ կարեւոր բանի մասին էր խոսքը` չէի հասկանում, բայց գիտեի` ամենակարեւորն արված է։ Հետո հրավառություն եղավ։ Տատիկս էլ (մայրական կողմից) մեզ հետ էր հրապարակում։ Երեւի դժգոհ էր, որ անկախացել ենք, բայց հրավառությունը սիրեց, ասաց` շատ հոգնեցիք, բայց դե սիրուն էր հրավառությունը։ Մխիթարվեց ու մեզ էլ մխիթարեց հրավառությամբ։ Մետրոյով տուն էինք գնում, ու տատիս հարցրի` տատ, դու այո-ի վրա էիր չէ՞ խաչ քաշել։ Տատիկս ինձ համար անսպասելի պատասխանեց` էդ ինչի՞, ո՞վ ասեց։ «Ես չեմ ճանաչում մեկին, որ էդպես արած լինի», ասաց նա։ «Ես ճանաչում եմ, տատ», նեղսրտեցի ես։ «Ո՞վ», հարցրեց նա. «Նանան` տատ»։

Նանան հորաքույրս էր. նա մեզ հետ էր ապրում, ավելի ճիշտ, մենք էինք նրա հետ ապրում։ Նա լավ աշխատանք ուներ, լավ էր վաստակում ու մեր հայկական մեծ ընտանիքը, ըստ էության, նա էր պահում։ Նրան բոլորս սիրում էինք անսահման, նա էլ` բոլորիս, միայն անկախությունը չէր սիրում։ Եվ ես գիտեի, որ նա ոչ էր քվեարկել։

Երեկ ես զանգահարեցի հորաքրոջս ու հարցրի` Նանա, դու ո՞նց էիր քվեարկել անկախության հանրաքվեին։ «Էն ժամանա՞կ», հարցրեց։ «Այո», ասացի։ «Ես ոչ եմ քվերակել»։ «Այսինքն դու չե՞ս ցանկացել, որ մենք անկախանա՞նք», ճշգրտեցի ես։ «Ոչ, միանշանակ ոչ», հավելեց նա։ Լավ դե, ասացի, վաղը քո մասին վատ հոդված եմ գրելու թերթում` անպայման կկարդաս։ Սկսեց ծիծաղել ու դեռ մի բան էլ հավելեց, թե այդ օրը տեղամասում կռիվ է արել, որովհետեւ ցուցատախտակ է դրված եղել այնտեղ, որի վրա գրված է եղել «այո»։ Սովետի քաղաքացի Նարգիզ Վեզիրյանն էլ կռվել է, թե գիտեք` քարոզչության սկզբունքը խախտում եք։

Հենց սա է անկախությունը։ Մտածողությունների տարբերությունն ու, դիմադրությունը, դիալեկտիկան` հակադասությունները միասնության մեջ։ 25 տարի այսպես էլ ապրում ենք։ Դիմադրում ենք, ուրեմն` դեռ անկախ ենք։ Եվ հենց միայն անկախության հարատեւման դիտանկյունից շնորհավորանքի փոխարեն ուզում եմ նախ իմ մեջ պնդացնել գիտակցումը, որ ամեն սերունդ ունի դիմադրելու իր ժամանակը։ Եվ երբ անցնում է այդ ժամանակը, մնում է անկախությունը` որպես միակ կապիտալ, փոխանցել եկողներին։ Ես ժառանգել եմ անկախությունը, հիմա հերթի մեջ եմ` որպես այդ ժառանգությունը դեռեւս պահպանող։ Փոխանցելու համար դեռ վաղ է, հիմա իմ սերնդի դիմադրության ժամանակն է։

Գոհար ՎԵԶԻՐՅԱՆ, «Չորրորդ իշխանություն»