Զուլումի քավորությունը

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Զուլում Գրիգորյանի հուշերը՝ Խորեն Աբրահամյանի, Ֆրունզե Դովլաթյանի ու Մհեր Մկրտչյանի մասին: Ներկայացնում ենք նրա հետ մեր զրույցը
Ասում են` 60–70–ականների Երևանն այլ համուհոտ է ունեցել: Քաղաքն այլ շնչով է ապրել: Ոչինչ այնպես չի եղել, ինչպես հիմա է: Ավագ սերունդը կարոտով հիշում է անցած–գնացած օրերն ու երազկոտ վրա բերում` այն ժամանակ ուրիշ էր:
Գուցե իսկապես ուրիշ էր: Չգիտեմ: Բայց չէ՞ որ քաղաք ու մթնոլորտ ձևավորում են մարդիկ: Այդ օրերի մարդի՞կ են այլ եղել: Հարաբերություննե՞րն են ուրիշ եղել: Միգուցե օդի մեջ ներծծված դրական էներգիա՞ն է իր գործն արել:
Անկեղծ ասած, երբեմն նախանձով եմ լսում ավագների կարոտախառն պատմությունները, որոնց խորքում ինչ–որ ջերմություն կա, տաք շունչ: Իսկ երբ այդ պատմություններն առնչվում են մեր մեծերին կամ հնչում են նրանց շուրթերից, կամքիցդ անկախ ոգևորությունը համակում է հոգիդ, ու բառ իսկ բաց չթողնելու մղումով ականջ ես դնում: Ու դրանք քեզ տանում են բոլորովին այլ աշխարհ, որտեղ իսկապես ուրիշ է:
1954–ից նկարիչ Զուլում Գրիգորյանը, Խորեն Աբրահամյանը, Ֆրունզե Դովլաթյանն ու Մհեր Մկրտչյանն անբաժան ընկերներ են եղել: Գրեթե ամեն օր հավաքվում էին նկարչի արվեստանոցում` առիթը բաց չթողնելով իրար ողջության կենացը խմելու ու երկար զրուցելու: Նկարիչը հիշում է, որ այդ տարիներին միայն մեկի ծնունդն են նշել` Խորիկի 30–ամյակը: «Ծնունդն արեցինք իմ արվեստանոցում: 1960 թիվն էր: Առանք մի արկղ օղի, կիլկի` էժան բան էր, կիլոն` 30 կոպեկ, մի հատ էլ ուլ, որովհետև ուլն ավելի էժան էր, քան գառը: Մինչև լույս նստեցինք, խմեցինք»:
Այսօր երեք ընկերներին կորցրած նկարիչը հիշում է իրենց խենթությունների մասին: «Մի անգամ քեֆներս էնքան լավ էր, որ եկանք Օպերայի բակ ու գիշերվա ժամը 3–ին հրապարակի մեջտեղում ես, Խորիկն ու Ֆրունզիկ Մկրտչյանն սկսեցինք պարել Կարապի պարը: Դովլաթյանը 2–3 տարով մեզնից մեծ էր ու մի քիչ քաշվում էր: Բայց մենք ինչ ասես անում էինք,– կարոտով պատմում է վարպետն ու վրա բերում հաջորդ պատմությունը:– Մի անգամ գիշերվա կեսին տրոլեյբուս կանգնեցրինք: Ֆրունզը վարորդին ասաց` քշի Ամիրյան: Սա թե` գիծ չկա: Իսկ Ֆրունզը` ոչինչ, դու լարերը հանի, մենք կհրենք: Ու էդպես գնացինք–հասանք հրապարակ: Միլիցիոներներ կային: Լենինի արձանի պահակներն էին: Նրանցից մեկին Ֆրունզն ասաց` գնա, կանգնիր տրիբունայի վրա, դու ռազմական մինիստր ես: Ինքն ու Խորիկն էլ բարձրացան: Ներքևում մնացի ես: Ֆրունզն էլ թե` դու էլ կլինես ժողովուրդը, գնա արի, մենք ճառ կասենք, դու ծափ կտաս»:
Այս քառյակին միայն ընկերական կապը չէր միացնում: 1969–ը, թե 70 թվականին Զուլում Գրիգորյանը դարձել է ընկերների կնքահայրը: Իսկ թե պատմությունն ինչպես է եղել, թող ասի վարպետն ինքը: «Մի օր ես, Խորեն Աբրահամյանն ու Ֆրունզե Դովլաթյանը նստած ենք իմ արվեստանոցում: Խոսք ու զրույցից պարզվեց, որ կնքված չեն: Իսկ ես կնքված էի: Բա ի՞նչ անենք: Ասի` տանեմ, ձեզ կնքեմ»: Ասված է` արված է: Վարպետը զանգում է Ժիրայր Չուլոյանին` Վեհափառի ոսկերիչին: Գիտեր` նրա մոտ միշտ պատրաստի խաչեր են լինում: Երեք խաչ է խնդրում: Բայց ուզում էր` խաչերի վրա փիրուզաքար լինի, որ տղաներին աչքով չտան: Ոսկերիչը խոստանում է մեկ ժամում խնդրանքը կատարել:
Իսկ մինչ այդ վարպետը որոշում է գնալ տղաների հետևից: Մտածում է Ֆրունզիկ Մկրտչյանին էլ վերցնել` հաստատ կնքված չի լինի, դե նրան ո՞վ պետք է կնքած լինի: Իր «Զապորոժեցով» գնում է տղաների մոտ: Տղաները Զուլումի «Զապորոժեցից» սրտնեղում են` էս անպետք մեքենան ի՞նչ է, հեն է, «Վոլգան» էնտեղ կանգնած է: Բայց Զուլումը համառում է` պետք է քավորի մեքենայով գնանք: Մի կերպ տեղավորվում են` երկու Ֆրունզիկները հետևի նստարանին են նստում, Խորիկը` դիմացը: Ֆրունզիկ Մկրտչյանին ընկերները չէին ասել, թե ուր են գնում: Նրա հարցերին միայն մի պատասխան էին տալիս` քո գործը չի, հանգիստ նստիր: «Ավտոկայանի մոտ «На ходу» կար: Հենց հասանք դրա մոտ, Ֆրունզն ասաց` ես էստեղ գործ ունեմ: Ասում եմ` ի՞նչ գործ, կարո՞ղ է` պարտք ես: Մեկ–մեկ գնում–խմում էր, հետո տանում փողը տալիս: Ասաց` չէ, կանգնիր: Գնաց, մի թեյի բաժակ օղի խմեց, եկավ` հիմա ուր ուզում եք, տարեք»:
Հասան Էջմիածին: Արդեն ուշ էր: Բայց եկեղեցին մարդաշատ էր: Վարպետը մեքենայից իջնում է, գնում քահանա փնտրելու: «Քահանան ախպար էր: Ասաց` արդեն ուշ է, էլ չենք կարող կնունք անել: Սկսեցի համոզել` Տեր հայր, ռայոնից ենք եկել, հազիվ էս ժամին հասել ենք: Համաձայնեց: Ասաց` դե գնա, երեխեքին բեր: Տեր հորը չէի ասել, թե ում է կնքելու»: Վարպետը գալիս է ու ապագա սանիկներին խնդրում մեքենայից դուրս գալ: Այդ տարիներին Ֆրունզե Դովլաթյանը, Խորեն Աբրահամյանն ու Մհեր Մկրտչյանն արդեն ժողովրդի սիրելիներն էին: Նկարահանվել էին «Մենք ենք, մեր սարերը», «Սարոյան եղբայրները»: Հենց մեքենայից դուրս են գալիս, Մայր տաճարի բակում հավաքված ժողովուրդն անմիջապես շրջապատում է նրանց:
Ուրախացած ժողովրդի ուղեկցությամբ ընկերները մտնում են եկեղեցի: Տեր հայրը կատարում է կնունքի արարողութունը, իսկ վերջում սանիկներին խնդրում է համբուրել կնքահոր աջը: «Դովլաթյանը շատ ազնիվ, բարի, մի ուրիշ տեսակ մարդ էր: Անմիջապես ձեռքս համբուրեց: Ֆրունզն էլ համբուրեց` քեֆն արդեն լավ էր: Իսկ Խորիկն ընդդիմացավ` ես քո ձեռքը ինչի՞ պետք է համբուրեմ: Այ տղա, ասում եմ, ամոթ է, ժողովուրդը նայում է, համբուրի, հետո կորոշենք, թե ինչի ես համբուրել»:
Վարպետը գրպանում 4 հատ 25 ռուբլիանոց ուներ: Արարողության ավարտից հետո 3 հատը մեկնեց Տեր հորը: Վերջինս հետ տվեց գումարը` այսպիսի պատկառելի մարդկանց կնքելն ինձ համար պատիվ է: Վարպետը գումարը գրպանը դրեց: Այդ պահին Խորիկը նրա գրպանից հանեց գումարը և նորից մեկնեց Տեր հորը: Վերջինս կրկին վերադարձրեց: Այդ անգամ վարպետը գումարը դրեց մյուս գրպանը, որտեղ 4–րդ 25 ռուբլիանոցն էր: Խորեն Ասբրահամյանն այդ գրպանից էլ հանեց գումարն ու արդեն 4 հատ 25–անոց մեկնեց Տեր հորը: Երկար բանակցություններից հետո քահանան գումարը վերցրեց:
Եկեղեցուց դուրս եկան: Առիթը չնշել չէր լինի: Բայց կնքահոր մոտ գումար չէր մնացել: Պարզվեց` սանիկներն էլ հարուստ չէին` մեկի մոտ հինգ ռուբլի էր, մյուսի մոտ` երեք: Վարպետը Խորիկի վրա բարկացավ` մի 25–անոց ունեի, պետք է գնայինք ռեստորան, հաց ուտեինք, ինչի՞ տվեցիր: Ելքն առաջարկեց Ֆրունզը` գնանք, նստենք, ոնց էլ լինի, կճանաչեն մեզ, մի բան պատիվ կտան: Այդպես էլ արեցին: Չորս ընկերներով գնացին «Արմենիա»: Ընդամենը մեկ–երկու բան պատվիրեցին ու նստեցին: Ֆրունզը չէր սխալվել` քառյակին անհնար էր չճանաչել ու պատիվ չանել: Շուտով նրանց սեղանին միրգ, կոնյակ ուղարկեցին: Ֆրունզը մատուցողին կանչեց ու ասաց` էս կոնյակը, միրգը տար, փոխարենը ուտելիք բեր: «Էդպես փոխանակելով կերանք, խմեցինք, քեֆ արինք: Հետո էլ որոշեցինք Սևան գնալ: Ասի` խմած «Զապորոժեց» քշեմ, գլխներիս մի օյին կբերեմ»: Խորեն Աբրահամյանի տունը մոտ էր: Գնաց, իր «Վոլգան» բերեց, ու քառյակը ճանապարհվեց դեպի Սևան: «Ընկանք մի շրջապատ, որտեղ մեզ բոլորը ճանաչում էին: Հյուրասիրեցին, պատիվ տվեցին: Վերջը, ոչ մի կոպեկ չծախսած` գիշերվա 3–ին հարբած եկանք տուն»:
Առավոտյան կնքահայրը հիշեց քահանայի խոսքերը` հաջորդ օրը լվացվելիս ջուրը պետք է թափել այնպիսի տեղ, որտեղ ոտք չի կպչի: «Զանգեցի Լուսյային` Խորիկի կնոջը: Հարցրի, ասաց` տարել, պատի տակ եմ լցրել: Դովլաթյանն էլ էր կատարել Տեր հոր խոսքը: Ֆրունզին եմ զանգում, տուն չի եկել: Երեկոյան կողմ նորից զանգեցի: Տանն էր: Հարցրի` որտե՞ղ ես լվացվել, ջուրն ի՞նչ ես արել: Չէր հիշում: Ջղայնացա` էլի գնացել, մի տեղ խմել ես: Ասաց` քավոր ջան, ես ուշադիր լսել եմ` տերտերն ինչ է ասել, խմելու մասին ոչ մի վատ բան չի ասել»:

Շարունակությունը` «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում